Galkynyş Bölümi

Süleýman Abdylla Bilen Söhbet

Jemlän: Abdy Rahmanow

Magtymguly 16, 2003. Jenap Süleýman Abdylla 26 ýyl bäri Malaýziýanyň milli nebit-gaz gurluşuk kompaniýasy, Petronasda işleýär. Özi nebit-gaz gurluşugunuň ýerasty funksiýalarynda ussat bolan soň Türkmenistandaky Petronas wekilliginiň ýerüsti gazuw-agtaryş işleri gutaran soň öňki başlyk Jenap John Peck-iň ýerine geçdi we 2000-nji ýyldan bäri Türkmenistandaky Petronasyň wekilliginde ýolbaşçy bolup işleýär. Paýtagt Kuala Lumpura resmi işleri sebäpli gelen pursadyna Petronas Unwersitedindäki Türkmen talyplar bilen görüşmek üçin Tronoh şäherçesine geldi. Gelende unwersitedimiziň konferensiýa salonlarynyň birinde Türkmen talyplar bilen ýekelikde gürrüňdeşlik geçirdi. Gürrüňdeşlikden soň Altasyň korrespondentiniň we umuman hemme Türkmen talyplaryň soran soraglaryna jogap berdi. Umumy mazmununy size hödürleýäs.

Altas: Türkmenistanda daşary ýurtly şereketler üçin şertler ýeterlikmi? Şertler giňeltmek üçin nämeler edilmeli? Oňat wadaly goýum goýup bolýamy?

Süleýman Abdylla: Türkmenistanda daşary ýurtly firmalar üçin şertler diýseň oňat we göwenejaý. Hökümmet doly goldawyny berýär. Biz şertler bilen hiçhili kynçylyk çekemzok. Bar çekýän kynçylyklarymyz nebit-gaz guýularyny gazmak. Ol-am biziň wezipämiz.

Altas: Eşidişimize görä Petronas bilen Türkmenistan hökümmeti arasynda baglanşylan şertnamanyň wagty geçipdir we şol şertnama täzelendi we wagty uzadyldy diýip myş-myşlar gulagymyza ýetdi.

Süleýman Abdylla: Beýle zat ýok. Ol aýdylýan zat şeýle: Her Nebit-Gaz firmasy Türkmenistan bilen şertnama baglanyşanda gözleg-agtaryş üçin ýörite berilýän wagty bar. Mysal Petronas 5 ýyl diýip şertnama baglanyşdy. Bäş ýyllap Nebit-Gaz gözleýär. Eger hiçzat tapyp bilmese şereketiň derejesiniň we ukybynyň pesdigi ýüze çykdygydyr. Şol firma kän çykdaýyjy edip we wagyt zaýalap ýörenden, onuň tutýan ýerini başga firma berilse belki has üstünlükli bolar. Şol sebäpli berilen wagtyň içinde hiçzat tapylmasa, şereket ýerleşen blokuny boşatmaly bolýar. Bu ulgam we şertler halkara standartlaryň geregi, sebäbi sen islendik wagtyňy nebit-gazy gözläp ýörmeli däl. Çykdaýyjylary ýapmak üçin ‘altyn’ çykarmaly. Indi Petronas-am 4 guýy gazdy, 1-njisi gaz bolup çykdy, 2-njisem, 3-njisem. Dördünjüsi bolsa geologlar gaz diýdi emma gazuw işleri amala aşyrylanda men özüm baryp yzarladym. Ol guýy nebit bolup çykdy. Emma şertnama gutaransoň doly manyda gazuw işini tamamlap bilmedik, şol sebäpli Türkmenistan hökümmetinden wagtyny uzatmagy haýýyşt etdik. Sebäbi ýeke guýy gazsak, olam kiçiräk rezerw bolsa belli bir wagt soň gutarar; şonuň üçin teretoriýadaky guýulary köpeltmegi maksatladyk. Çykýan nebidiň potansiýaly diýseň uly, ýagny nebit çogup akýar. We şu guýy açylandan soň Türkmenistan döwleti Türkmenistanda Azerbaýjandaky ýaly mukdarda nebidiň bardygyny çak edip başlady. Türkmenistan diýseň uly hazynadygyna indi indi göz ýetirilip başlandy.

Altas: Petronas Türkmenistanda näçe çykdaýyjy edýär, näçe goýum goýýar?

Süleýman Abdylla: Biz entegem doly manyda ‘altyn’ çykaryp başlamansoň, gazuw işleri diýseň çykdaýyjyly. Bir aýda 25 million, hergün bolsa 200 müň Amerikan Dollary çykdaýyjy bolýar. Emma bu çykdaýyjy Türkmenistan üçinem, Malaýziýa üçinem gaty uly girdeýiji bolup dolanjakdyr. Şonuň üçin hökümmetiň goldawyna gaty minnetdar. Birnäçe döwletlerdäki ýaly Türkmen döwleti mümkünçülüklerimizi çäklendirip azar berenok, bar isleýän zady çaltyrak ‘gara altyny’ çykarmak; ol biziňem islegimiz, sebäbi şol ýagdaýda gysga wagtda çykdaýyjylarymyzy ýapyp bileris.

Altas: Petronas esasan haýsy ýurduň tehnologiýasyny ulanýar? Ýaponiýaňkynymy?

Süleýman Abdylla: Ýok, biz köplenç Amerikan tehnikasyny ulanýas. Olar ýerasty enjamlarynda ökderäk. Ýaponiýa esasan ýerüsti enjamlary oňat öndürýär.

Altas: Petronasyň Türkmenistandaky bäsdeşleri (konkurentleri) we partnýorlary kim?

Süleýman Abdylla: Bilýäňmi näme? Prezident Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň örän oňat syýasaty bar. Her daşary ýutly şerekete belli ýerler berýär. Şol berilen teretoriýada şol firmadan başga hiçkim gözleg-agtaryş geçirenok. Ýagny ýer aljak bolup hiçhili bäsleşik ýok, gelen her firma üçin mümkünçülik berilýär. Ýagny bir şereket üstünlüge eýe bolup, nebit-gaz bazaryny monopoliýalaşdyryp bilenok.
Partýor meselesine gelende, Petronas öz işini özi etmegi gowy başarýar. Eger 1-2 şereket bilen arkalaşyk gursaň iş ýöremeýär. Biri närazy bolsa proýekt wagt alar, garaşar; Biri Nýu-Ýork bilen gepleşip geljek, biri Boston bilen, bir Dubai bilen gepleşek diýip ol aralykda wagt ýiter. Eger Pteronas ýeke özi etse iş diňe iki hökümmet arasy Türkmenistan-Malaýziýa. Ýagny bir adam Kuala Lumpur bilen Aşgabat arasynda baglanyşyk gursa bolany.

Altas: Türkmenistanyň ‘suwuklaşdyrylan’ gazy satmana mümkünçilikleri nähili?

Süleýman Abdylla: Bu soragy Aşgabatda Halkara Türkmen-Türk Unwersitedinde bir talyp hem sorapdy. Indi gazy suwuklaşdyryp satmagyň peýdalary hem kynçylyklary bar. Gazy suwuklaşdyrmak üçin gazy -160 gradus sowatmaly. Bu diýseň kyn. Birem sowatmak üçin göwnejaý ýer gerek. Bu kanallaryň boýnunda ýa-da suwly bir ýerde amala aşyrmak mümkin. Tebigi gazy suwuklaşdyrmak Türkmenistan suw gytlygyny döredip biljegi üçin, kän oňat ýer däl. Belki gazy Päkistanda suwuklandyryp Ýewropa sataýmasaň. Birem Türkmenistana suwuklandyryp çykdaýyjy etmek hökmän däl. Gazoproword bilen Aziýa-da, Ýewropa-da çykyp bilýär. Mysal Malaýziýa ýaly döwletler bazardan uzakda ýerleşen soň gazoprowod geçirmek has çykdaýyjyly bolar. Birem Malaýziýa dünýa suwlaryna açyk bolan soň gaz balonlary gämi bilen daşamak arzan düşýär. Şol sebäpli suwuklandyryp satmak Malaýziýa üçin has ujyply. Birem aýdylmaly zat, eger üstünden geçýän bir döwlet bilen düşünüşmezlik bar bolsa gämini başga ýerden aýlap geçibermeli. Emma gazoprowod onuň ýaly däl. Bir geçirilensoň üýtgedip bolmaýar. Şol sebäpli Beýik Saparmyrat Türkmenbaşynyň örän oňat strategiýalary bar. Iň aýdyň mysaly Bitaraplyk Statusy. Hiçbir döwletiň içki işlerine goşuluşmaýanlygy sebäpli Owganystanyň üstünden höwpsuzlyk ýagdaýy näçe kyn hem bolsa arkaýyn gaz trubalaryny geçirip bilýär. Şol sanda ýaňy ýakynda Orsiýet bilen baglanyşan 25 ýyllyk şertnamasy, Türkmenistanyň ykdysadyýetiniň kämilligi üçin ädilen uly ädimleriň biri bolup durýar.

Altas: Petronas Trans-Owgan proýektinde ýer alýarmy?

Süleýman Abdylla: Oňat sorag. Edil şu wagt belli däl. Döwlet bize bir wezipe berse ýer alarys. Emma Petronasyň hem goşup biljek goşantlary bar, ol anyk zat. Birem başga bir mesele. Türkmen döwleti daşary ýurt firmalaryň başarjaňlygyny barlamak üçin synag maksatnama berýär. Maksatnamalary amala aşyran şereket döwletiň ynamayny gazanar. Ana şol ynamyny gazanan şereketler beýle uly proýektleri amala aşyrmana goşuluşup biler. Nebit-gaz ugrunda entek doly manyda beýle şereket ýok. Sebäbi Türkmenistan döwleti daşary ýurt nebit-gaz agtaryş firmalaryna diňe deňizden ýer berýär. Çöldäki hazynalary diňe Türkmenistan döwletiniň özi gazyp çykarýar. Örän oňat syýasat we Petronas üçin diýseň peýdaly. Näme üçin diýseň çykarylan nebit ýa-da tabigi gaz döwlet bilen kompaniýa şertnama laýyklykda paýlaşmaly. Çölden gaz çykarmak aňsat bolan soň döwlet ony özi amala aşyryp, has riskli işleri tejribeli firmalara tabşyrýar. Netijede Türkmenistan çöldäki hazynany paýlaşmazdan hem-em deňizde kän çykdaýyjy çykarman ykdysadyýetli hereket edeni bolýar. We deňizden nebit çykarmakda dünýäde iň ökde şereket Petronas bolan soň, beýleki firmalaram biziň netijelerimize garaşýar. Eger biz nebit çykarsak, beýleki kompaniýalar hyjuwlanjakdyr. Biz-em Hudaý ýetirse 2004-2005 ýyllarynda nebit çykararys.

Altas: Türkmenistandaky Petronas wekilliginde köplenç haýsy ýurduň raýatlary işleýär? Malaýziýa raýaty näçe kadryňyz bar? Malaýziýaly raýatlaryň Türkmenistanda çekýän kynçylyklary barada-da agzap geçseňiz.

Süleýman Abdylla: Malaýziýadan jemi iki adam bar, biri men beýleki hem orunbasarym. Türkmenistanyň özinde hem tejribeli inžinerler bolan soň, biz Malaýziýadan çykdaýyjy edip inžiner getirip oturmagymyzyň hajaty ýok. Sebäbi Malaýziýanyň raýatlary iş durmuşunuň ýanynda başga-da meseler bilen garşylaşar. Mysal Türkmenistanyň howasyna öwrenişmäni biler, Malaýziýada gyş-ýaz diýip zat bolman soň, birem howa çygly bolansoň. Birem Malaýziýanyň tagamlary hem üýtgeşik. Malaýziýa yssy ýurt bolan soň ýeňilräk, mikroplardan gorajak ajyrak naharlar iýýäs, birem gündelik iýmit hökmünde tüwüli tagamlar iýýäs. Türkmenistanda bolsa esasanam gyşda has köp energiýa berýän tagamlar iýmeli, birem gündelik iýmit hökmünde bugdaý önümleri iýilýär. Ömrüniň 30-35 ýylyny bürünç we ajy tagamlar iýip öwrenşen adam, birden çörege çalyşmagy kyn bolýar. Hatda menem Türkmenistana gidenimde 5-6 aýlyk ulanyljak burçlarymy ýanym bilen alyp gidýän. Sebäbi bu burçlaryň hemmesi Türkmenistanda tapdyranok, birem Malaý tagamlaryny mydama restoranda iýjek bolsaň gaty gymmat düşýär. Bolmasa Türkmenistanda Malaý naharlary ýok däl, Nissa Myhmanhanasynda birem Unwermagyň ýanyndaky Pizza Housda menýularynda hödürleýärler. Birem biziň nebit bazamyzda Türkmen raýatlarynyň daşyndan, Eýranly, Azeri we Ors işgärler hem bar.

Yzyndan öglän naharynyň başynda resmi bolmadyk ýagdaýda Jenap Süleýman bir hatar Türkmen talyplaryň ýagdaýy we gutaransoň nähili gelejek garaşýandygy barada bir kelam aýtdy, yzyndan talyplaryň soraglaryny jogaplarndyrdy. Jenap Süleýman Türkmen talyplaryna iň oňat ýagdaýda we okuwy wagtynda gutaryp watanyna dolanmagy maslahat berip, edil şu wagt ýokary hilli bilimli kadrlaryň Türkmenistanyň gelejegi üçin gaty möhümdigini belläp geçdi.

Altas: Jenap Süleýman! Beren gürrüňňüňiz üçin gaty minnetdar. Birem gaty meşgul halatyňyzda Kuala Lumpurda bäri gelip, Türkmen talyplary bilen görüşmäne geleniňiz üçin minnetdarlyk bildirýäris.

Süleýman Abdylla: Oglanlar, menem şat siziň bilen ýüz-ýüze görüşenime gaty şat boldum. Size okuwlaryňyzda üstünlükler diläp, Watanyňyza örän ylymly, wepaly, pidakär we zähmetsöýer bolup dolanyp, halkyňyza hyzmat edersiňiz diýip umyt edýärin. Bir mesele bolsa Aşgabatdaky edaramyzyň ýerini bilýäňiz, gelip duruň.

Altas News Agency & Information Center