Taryh Bölümi

GADYMY NUSAÝDAN TAPYLAN SEÝREK DUŞ GELÝÄN ZIKGE

Ýaýlym Senesi: Baýdak 22, 2004

S. Gandymow

Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň Başlygynyň orunbasary,

Türkmenistanyň Merkezi bankynyň başlygy;

W. Týunibekýan

Türkmenistanyň Merkezi bankynyň işgäri

Türkmen halky Parfiýa, seljuklar ýaly gadymy dünýä siwilizasiýalarynyň

birgideniniň mirasdarydyr. Türkmen halky öz köp asyrlyk, käwagt pajygaly,

agyr, käwagt bolsa buýsançly wakalardan doly şöhratly taryhynyň

dowamynda güyçli ruhy baýlyk gazanyp, öz milliligini ýitirmän saklamagy

başaran halkdyr.

Beýik Saparmyrat TÜRKMENBAŞY.

Aşgabadyň gündogar çetinde ýaňy. ýakynlarda hem "Ýaşyl depe. diýlip atlandyrylýan beýik depe bardy. 40-njy ýyllaryň ahyrynda Aşgabadyň ýerli alymlary bu ýadygärlikde gazuw-agtaryş işlerini geçirip, ony doly suratlandyrýarlar. Hawa, bu biziň eramyzdan öň, takmynan onuň ilkinji (birinji) asyrlary töwereginde gurlan, Parfiýa galasy bolupdyr.

Arheologlaryň tapan köp sanly keramiki gap-çanaklary, öý-enjamlary Parfiýa döwrüne degişli bolan bu galada durmuşyň uzak wagtyň dowamynda gaýnap joşandygyndan habar berýär.

70-nji ýyllaryň ortalarynda, gaz stansiýasy gurlan mahalynda "Ýaşyl depe. doly dargadylýar, gurluşykçylar bolsa bu depeden Parfiýanyň kümüş zikgelerini (şaýy pullaryny) tapýarlar, emma olar doly saklanyp galmaýar.

Dogrusy, bu şaýy pullar diňe bir Türkmenistanly teňňe toplaýjylaryň eline düşmän, eýsem bütin Orsýete hem ýaýraýar. Şol sebäpli hem olaryň nähili zikgeler bolandygy barada anyk bir zat aýtmak hem mümkin däl. Emma, şol şaýy pullaryň birisi, elden-ele geçip, ahyrynda hem Türkmenistanda galýar. Ine, şu zikge hem gaznadan tapylan beyleki Parfiýa şaýy pullary bilen deňeşdirilende ylmy taýdan uly gyzyklanma döredýär.

Galyberse-de, gürrüňi edilýän şaýy puluň iňňän seýrek duş gelýän teňňe bolup, Parfi-ýanyň zikgeçilik sungatynyň iň nepis eserleriniň biridigini hem-de käbir alamatlary boyunça oňa kybapdaş metal pullaryň henize çenli tapylmandygyny bize subut etmek başartdy. Bu şaýy puly agramy 4, 3 gram bolan kümüş drahmadyr.

Bu kümüş drahmanyň ýüz tarapynda biziň eramyzdan öň 123-88 ýyllar aralygynda häkimlik süren Parfiýa şasy Mitridat II-niň portreti şekillendirilendir. Şanyň suraty realistik yörelgä eýerilip, etnografik realizm diýlip atlandyrylan yörite ülňüde çekilipdir. Ruh rahatlygyndan hem-de ynamdan doly şanyň ýüzi örän takyk sypatlandyrylypdyr, onuň uly dür däneleri bilen bezelen baý şa lybasy bolsa jikme-jik görkezilipdir. Şanyň nepis timarlanan saçy imperatorlar dinastiýasyna degişliligiň alamaty bolan diýadema atly gymmat bahaly täç görnüşli kemer bilen örtülipdir. Şanyň boýnunda griwna şekillendirilip, oňa häzirki wagtda Türkmenistanyň döwlet (milli) muzeýinde saklanýan meşhur Parfiýa ritonlarynyň aşaky bölegini düzýän fantastiki ganatly jandarlaryň şekili hem goşulyp gidýär.

Bu zikgäniň arka ýüzi, umuman, beýleki parfiýan şaý pullarynyňkydan tapawutlanmaýar. Onuň ortarasynda arkasy beýik tagt hem-de onuň üstünde döwleti hem-de dinastiýany (şejeräni) esaslandyryjy Arsak şanyň şekili ýerleşdirilipdir. Onuň egninde gadymy Köpet-dag eteklerinde ýaşan parns atly çarwa tiräniň wekilleriniň geýen eşikleri, şol sanda beýik gonçly ädik hem-de ýiti burçly şlem bar. Patyşanyň çala eplenen golunda onuň kimdir birine uzadyp duran peýkamy bar. Bu şekil häkimiýetiň sarpasy belent şa atadan, ýagny Arsak şanyň elinden onuň neberesinden bolan täze patyşa Mitridat II-ä geçýänliginiň simwolydyr. Peýkam imperatorlar dinastiýasynyň söweşjeň geçmişini ýatladyp duran mukaddes döwlet häkimiýetiň nyşanydyr. Mälim bolşy ýaly, bu sahna Parfiýan döwletiniň 500 ýyllyk taryhynda goýberilen metal pullaryň ählisinde diýen ýaly şekillendirilendir.

"BASILEWS MEGALOU APSAKOU EPIFANOUS. (Şöhraty Belent Beýik Şa Arsak) grek dilinde ýazylyp şekiliň daşyna aýlanypdyr.

Adatça, parfiýan teňňelerinde täze patyşalaryň atlary ýazylmandyr, sebäbi täze patyşa tagta çykanda ol dinastiýanyň düýbüni tutujy Arsagyň adyny alýan eken. Dogrusy, bu entek gürrüňini edýän teňňämiziň juda seýrek duş gelýändigini subut etmeýär. Bu şaý

puluň ýüz tarapynda patyşanyň suratynyň sagynda ýerleşdirilen " NI " harplary bolsa Parfiýa döwletinde kakylan zikgelerde juda seýrek duş gelýär. Alymlaryň aýtmaklaryna görä bu bellik "Nusaý. zikgehanasynyň gysgaldylan nyşany bolupdyr. Şeýlelikde, bu

harp belgisi gürrüňini edýän şaý pulumyzyň taryhy gymmatlylygyny has-da artdyrýar. Şeyle hem, bu Aşgabadyň golaýynda ýerleşýän gadymy Nusaý galasynda biziň eramyzdan öň birinji asyrlarda güyçli zikgehana-nyň bolandygynyň subutnamasydyr.

Bu teňňe, eliňe alanyňdan, döwlet zikgehanasynda işlän hünärmentleriň öz işine juda ökdedigini görkezýär. Nusaý drahmasy şol döwrüň iň ýokary derejedäki tehniki hem-de sungat usullaryndan peýdalanyp ýasalypdyr. Oňa gadymy döwrüň şaý pul ýasama

sungatynyň iň nepis nusgalarynyň arasynda hem naýbaşylarynyň biri hökmünde baha bermek bolar. Onuň torewtikanyň (metalyň yüzüne heýkel çekmäniň) iň ajaýyp nusgalarynyň biridigine şek-şübhe ýokdur. Bu zikgäniň ýurdumyzyň taryhyny öwrenmeklik üçin hem uly ähmiýeti bardyr. Bu diňe bir Parfiýa döwletiniň bolandygynyň aýdyň subutnamasy bolmak bilen çäklenmän, eýsem ýurdumyzda pul ýasama sungatynyň taryhynyň hem, gadymyýetden gaýd-ýandygynyň hem aydyň şaýadydyr. Bu şaýy puly

geçmişde Parfiýa jemgyýetiniň ýokary medeniýete eýe bolandygyny ýatladýar. Esasanam, şol döwürde Aşgabadyň çäklerinde asyrlaryň dowamynda döwrebap, ýokary derejede abzallaşdyrylan zikgehananyň bolandygyny görkezýär. Türkmenistan çalt depginler bilen ösýän ýaş, garaşsyz döwletdir. Garaşsyzlygyň 9 gowrak ýylynyň dowamynda gazanylan üstünlikler uly. Paýtagtyň görki günsaýyn gözelleşýär, döwletimiziň gurluşy hem garaşsyzlygyň hem-de bitaraplygyň öňde goýýan wajyp wezipelerine laýyklykda üýtgeýär. Pul dolanyşygynda edilmeli işler köp. Häzirki wagtda Türkmenistanyň milli puly (kagyz hem-de metal pullar) Beýik Britaniýada Londonda Ýewropanyň iň oňat hem-de gadymy zikgehanalarynyň birinde ýasalýar. Ol ýerde ýasalýan pullaryň, zikgeleriň hilinin ýokarydygy barada hiç bir şübhe ýok we biz muňa guwanýarys. Ýakyn geljekde Türkme-nistanda-da milli pul ýasamak üçin niýetlenen zikgehana işläp başlar hem-de ýurdumyzda şaý pul ýasama senediniň gadymy şan-şöhraty dikeldiler. Köne Nusaýyň Parfian drahmasy bolsa munuň üçin gadymyýetden galan zikgeçilik senediniň ajaýyp bir nusgasy bolup hyzmat eder.

YLMY PASPORT

(NUMIZMATÇYLYK MATERIALY)

DÖWLETI: Parfiýa döwleti,

HÖKÜMDARY: Beýik Mitridat II (B.E.öň 123-88.nji ýyllardan täze era çenli),

ZIKGÄNYŇ GÖRNÜŞI: Drahma.

ZIKGEHANA: Nusaý zikgehanasy.

ÝASALAN SENESI: Täze eranyň 120-108 ýyllary aralygy,

TAPYLAN ÝERI: Türkmenistan, Aşgabat, ýÝaşyl depeý, gazylyp alnan, 70-nji ýyllar

(Seýitmyradowyň toplan şaý pullaryndan).

MAGLUMATYŇ ÇAP EDILEN WAGTY:1980 ý, çenli ylymda belli bolmadyk;

25(ýüzi) we 26 (arkasy) şekilleriň utgaşdyrylmasy.

ÝASALAN METALY: Kümüş.

DIAMETRI: 21-23 mm.

AGRAMY: 3, 66 gr.

SAKLANYŞ ÝAGDAÝY: Ortaça golaý.

SEÝREKLIK DEREJESI: Iňňän seyrek duşýan.

BELLIK: Gyralary uçan, başky agramy biraz ýitişen.

ÇAP EDILEN IŞLER: Pilipko W. N. , Loginow S. D. Aşgabatdan tapylan parfiýan

drahma gaznasy, TSSR, YA JY seriýasy ą 1, 1980 ý. bu makalada bu zikge 24 we

26 şekilleriň utgaşdyrmasy diýlip görkezilen, biziň pikirimizçe, bu teňňe

26 we 26 şekilleriň utgaşdyrmasyna has golay gelýär,

PASPORTY DÜZÜJI: Taryh ylymlarynyň kandidaty Loginow S.D. 13. 03. 98 ý.

Öňki Ýazgylar

21.02.2004. Gadymy Nusaýdan Tapylan Seýrek Duş Gelýän Zikge
14.02.2004. Haçly Saparlary

Altas News Agency & Information Center