Alymlar

Ylym dünýäsine uly goşant goşan türkmen we dünýä alymlary.

[1] [2] [3] [4] [5]

Yslam Alymlarynyň Käbir Umumy Goşantlary

Günorta Orsiýet, Hindistan we Anatoliýa barada ilkinji giňişleýin materiallar musulman geograflary tarapyndan taýýynlandy. Hytaýyň ilkinji resmi kartasyny 14-nji asyrda musulman kartaçylary çyzdy.
9-njy asyrda Günbatar dermanhana barada pikri ýokka, Bagdatda 60 dermançylar tebipleriň beren reseptine görä derman berýärdi.
9-njy asyrdan başlap 600 ýyl dünýäniň “ylym dili” arap dili bolupdy. (Gaýrymuslym alymlar-am mejbury ýagdaýda arap dilini öwrenmeli bolýardylar)
Materikleriň süýşmekleri, epigenez, orogenez we düzlik tektonoginasy barada berilen ilkinji maglumatlar bolup 10-12-njy asyrlarda ýaşan musulman geologlara degişlidir.
“Sinus teoriýasy” we näbelli sanly deňliklerini musulman matematikleri ylym dünýäsine goşandyrlar.
Ilkinji partlýyjyly atylýan toplary (puşka) ilkinji bolup musulman söweşçileri ulanandyr.

Majriti (?-1007)

Matematikany aýratyn bir ylym pudagy ýagdaýyna getiren alym. Tekelek şekilleriň teoriýalarynda we ýyldyzlaryň hereketi bilen baglanşykly ylym pudaklarynda, döwründäki iň görnükli alymlaryň öňüne geçendir. Asyl ady Abul-Kasym Mesleme bin Ahmed Al-Farazi Al-Hasop Al-Majriti Al-Kurtuby. Majritde dogulandyr (bugünki Madrid–Ispaniýa). Mollasy (mugallymy) Abdyl-Gafir, Majritiň meşhur geometriýa we jysymlaryň ýüz meýdanyny ölçemekde ussat biri.

Majriti ýüz meýdanyny ölçemek teoriýalaryny tapyjylarynyň arasynda bolandyr. Ol käbir Yslam ülkelerini gezip arap we ýunan (grek) dillerinde ýazuwly işleri bardyr. Derňew işleriniň üstünde şeýle köp tejribe geçip olary şeýle köp ýaýymlapdyr welin, Andulusiýa (Ispaniýa Yslam döwleti) örän kämil derejä gelipdir. Majritiniň ylmy işleriniň Kordobadaky (Andulusiýaň paýtagty) alymlardan üstünde işlänler: Ibni Samh, Ibni Saffar, Kirmani, Ibni Haldun, Zehrawy wb.

Fundamental matematika pudagynda şu eserleri ýazandyr:

Fi Tamami Ilmi’l-Aded – san teoriýasynyň kämilleşdirilmegi bilen baglanşykly,

Makmelat – täjirçilik, söwda hasaplary bilen baglanşykly.

Ol ýeke bular bilen galman Zoologiýa, Himiýa we Geologiýa esaslarynda eserler hem emele getirip, 10-njy asry aýdyňlatmana goşant goşandyr.

Ebu Kamil Schuca (? - 951)

Ýewropa matematikany öwreden adam. Müsürde ýasan bu alym matematika ylmynda uly açylyşlara we ösüşlere ýol açjak bolup jan edendir. Şägirdi Fiobnaci “Liber Abaci” atly kitabyny Ebu Kamiliň ylmy işleriniň beren hyjuwy bilen, döreden täsiri astynda ýazandyr. Bu kitap Ýewropanyň ylym adamlarynyň giňden peýdalan eseri boldy.

Buzjanly

Sinus teoriýasynda uly ösüşlere goluny çekendir. Asyl ady Abul Wafa (Ebul Wepa). Türkmen topragy Horasanda 940-njy ýylyň Oguz aýynyň 10-na doglandyr. Esasy başlangyç ymlyny uly agalaryndan (kakasynyň doganlaryndan) alandyr – Ebu Emr al Muganili we Ebu Abdylla Muhammed Anbasa.

Jebir (algrebra) ylmyna goşan deňlikleri:

sin(a+b)=sinacosb+cosasinb

sin2a=2sinacosa

sin²a=1-cos²a

Birnäçe eserleri 12-nji ýüzýyllykda Günbataryň dillerine terjime edilendir. Astronomiýa we algebra goşandyny goşdy. Esasy eserleri şulardyr:

Kitab fi ma ýatak Ilahi al-kuttab we’l-ummal min ilm al-hisab – Gysgaça “Kitab’ul Menafizil fil hisab” atly matematika kitaby,

Kitab’ul Hendese – Geometriýa kitaby,

Tafsir al-Harizmi fi’l-Jebr we’l-Mukabele – El-Harezminiň algebra kitabyny düşündiriş.

Ibni Nefis

Kiçi gan aýlanyşy William Garveyden asyrlar öňünden taryplandyr.

Muhammed b. Hasen ibni Heýsem

Aýnalarda şöhläniň gaýtaryjy häsiýetini tapan alymdyr. Ibni Heýsem ady bilen tanalýan bu alym, optika ylmynyň piri hasaplanylýar.

Amr b. Abdurrahman Kirmani

Orta asyrlarda Andaluziniň hassahanalarynda geçiren çylşyrymly operasiýalary bilen tanalýan lukman.

Ebu Bekr Muhammed bin Zekerýa Razy

Gözüň optik bölegini üstünlükli operasiýa etmegi başaran lukman.

Ibni Hazm Ali b. Ahmed el-Fasl

Dokuz asyr öň hadyslaryň we Gurhan (Kurany Kerim) aýatlarynyň ýagtylygynda dünýäniň togalakdygyny we aýlanýandygyny ýüze goýan alymdyr.

Ahmet we Muhammet bin Musa doganlar

Doganlar bolup Sinjar çölünde we Kufa çölünde dünýäniň radiusyny we güne (kuýaşa) bolan uzaklygyny hasaplap çykarandyrlar.

[1] [2] [3] [4] [5]

Altas News Agency & Information Center