Gündeligim

“Atamyň we obamyň ýaşulylarynyň beren nesihatlaryny gündelik edip saklapdym. Şolary size hödürlemekçi.”

Türkmenlerde Duz-Çörek Däpleri

Ýazan: Belli Däl

Nowruz 13, 2004. Çörek we duz gadymy wagtlardan bäri Türkmenleriň mukaddes hasaplaýan zatlary bolup durýar. Yslamdan öň Gurhanyň derejesinde mukaddes saýyp, onuň ady bilen and içilerdi, oňa uly hormat goýulýardy. Şonuň täsir häli bar.

Türkmen yrymlaryna görä, çöregi ýaýradyp, owradyp iýmek, depelemek, oklamak, gowa alamat hasaplanmaýar. Ýerde ýatan çörek ýa-da ownuklarynyň ýatandygy görülse, ony alyp 3 gezek ogşap maňlaýyňa degirip, beýigiräk ýerde goýulýar. Saçagyň başynda duz-çöregiň hormaty üçin edepli-ekramly, gyryşsyz-sögüşsiz oturmak Türkmen yrymlaryna görä gowy zatlara yşaratdyr.

Kiçi çagalaryň çep eli bilen çörek-duz, nahar-tagam iýmegine ulylaryň örän gahary gelýär. Ryzkyň sag el bilen iýende köp geljekdigine ynanylýar. Türkmenlerde diňe sag elinden haýyr garaşylman, eýsäm beýleki sag organlardan hem gelen biologiki häsiýetler hem haýyra alamat hasaplanylýar. Mysal üçin sag gulagyň çyňlamagy, sag gözüň çekmegi ýa-da sag eliň gijemegi ýaly ýaly yrymlar hakynda gowy gürrüň edilýändigi ýa-da begenjekdigiňe, ýa-da bolmasa eliňe pul geçjekdigine alamat saýylýar. Türkmenlerde çep, erbet wakalara alamatdyr. Çep el bilen duz iýmek ryzkyň azaltjagyna, çep gulagyň çyňlasa gyýbatyň edilýändigine, çep gözi çekilse gynanjakdygyňa, çep eli giýjese çykdaýyjyň boljakdygyna yrym edilýär.

Elbetde Türkmenleriň duz-çörek bilen bagly yrymlary çäksiz. Bularyň birnäçesini sanap geçeliň:

a) Çöregi iki elläp döwmeli. Çöregi mukaddes hasaplaýanlar üçin oňa hormat görkezip iki el bilen döwmeli. Bir el bilen döwülse duza hormatsyzlyk edilendigi sebäpli ryzkyň, yrsgalyň azaljagyna ynanylýar.

b) Çöregi oklamaly däl. Çöregi adamdan hem üstün görülýändigi sebäpli, çrek oklansa uly günä boljakdygyna ynanylýar. Ýerde ýatan çöregi galdyryp 3 gezek ogşamaly.1-nji ogşaýyş zayňanyň günänisiniň geçilmegi üçin, 2-njisi ony group galdyrmadygyň günäsiniň geçilmegi üçin, 3-njisi hem bolsa öz günäsiniň geçilmegi üçindir.

c) Çöregiň, bela-beterden goraýandygyna ynanylýar. Bir kiçi çaga uklap ýatyrka bir özüni goýup daşary çykanda baş ujuna çörek goýulýar. Ýola çykyp barýan adam bela-beterden gorasyn diýip çörek berilýär.

Türkmen saçagy unly iýmitlere örän baýdyr. Bularyň esasylary: bogursak (pişme), gatlama, çelpek, petir, tamdyr somsa, manty, börek, unly aş wşm. Türkmenler örän myhmansöýer, päk ýürekli, sada adamlardyr. Mydama gülerýüz bilen myhman garşylaýarlar.Myhmanlaryň öňüne herhili hezzet-hormat goýulup, olaryň çäksiz bolmagyna, saçakda boş ýer goýmazlyga örän üns berilýär. “Myhman yrsgaly bilen geler,” diýilişi ýaly, Türkmenler ýolda-yzda gören her tanyşyna iň bolmanda çaý hödürlemekden gaýtmaýarlar.

Türkmenler parahatly döwletde ýaşamagy söýýän halk. “Bir gün gykylyk bolan ýerde, 40 gün yrsgal bolmaz,” diýilişi ýaly, ryzky bereketli, saçagyň bol bolmagy üçin dawa-jenjelsiz ýaşaýan halkdyr.

Bellik: Bu ýazgy 1998-nji ýylda, Türkmen dili we edebiýaty dersinden bir okuwçynyň ýazan düzmesidir.

Altas News Agency & Information Center