Maşgala-Çaga-Jemgiýet Bölümi

Çagalarymyza ‘Ýok’ Diýip Bilmeli, Ýerinde Duýduruşlar Bermeli

Abdy Rahmanow

Gurbansoltan 7, 2004. Çaga söýgi bilen kemala geler. Emma perzentimizi söýýändigimizi subut etmek üçin onuň her diýenini etmeli diýip zat ýok. Durdmuşda her islegiň hasyl bolmaýandygyna kiçilikden öwrenşmeli. Galyberse-de çaga özi üçin nämäni oňatdygyny, nämäni erbetdigini ene-atasyndan oňat bilmez. Şonuň üçin çaganyň aglanyna garamazdan ýerinde ‘ýok’ diýmegi başarmaly.

Uzak her islegini ýerine ýetirip birden-em bir islegine ‘ýok’ diýeniňizde, siziň oňa bolan söýgüňiziň indi kesendigiňizi pikreder we her diýeniňiziň tersini etjek bolar. Alymlaryň yzarlamalary esasynda kiçikä her islegi ýerine ýetirilen çagalar, ulalanda herhili keýpi dadyp görensoň, has tapawutly keýipleriň awyna çykýandygyny, ýagdaýyň neşekeşlige çenli barýandygyna göz ýetirilendir.

Kiçikäm goňsylaryň çagalary bilen uruşanymda, men hakly bolaýyn ýa-da bolmaýyn, ejem meni urardy, goňşymyň çagalaryny däl. Men şol sebäpli uly birinden taýak iýsem-de, ejem-em uraýmasyn diýip aglap gaçardym. Ejemiň bu eden hereketi meni bir tarapdan dogry bolaýyn, bolmaýyn uruşa goşuluşmazlygy endik ýagdaýyna getirdi. Ýagny çagaňyzyň ýalňyş bir zat edende ýalňyş edýändigini aýtmak, duýdurmak gerek.

Kiçikä bir ‘ýok’ diýip bilmek bilen, duýduruşlar bilen çagaňyzy geljekdäki uly howplardan goraýandygyňyzy ýatdan çykarmaň. Bu waka bilen baglanşykly halk arasynda ýaýran iki wakany hem aýdyp bermekçi:

Bir oglanjyk goňşusynyň towugynýn guzzan ýumurtgasyny ogurlap öýüne getiripdir. Ejesi ýylgyryp, kellesini sypalap ‘berekella’ diýipdir. Oglanjyk bu erbet endigine dowam edipdir, we waka towuk ogurlana çenli gelipdir. Ejesi ýene sesini çykarmandyr. Oglan ýigit bolupdyr, we ömri boýy puşman ediji endik onuň ganyna geçensoň gutulyp bilmändir, we indi ogurlyklary uly mukdarda dowam edipdir. Bu endik onuň ruhynda halys uly kesel döredipdir. We bu ýigidiň ejesi bir gün öljek bolup düşekde ýatyrka, soňky deminde ogly ejesine: ‘Ezizim! Sen ölmezden öň men seniň süýji diliňi ogşasam bolýarmy?’ diýipdir. Ejesi dilini agzyndan çykarypdyr. Ogly ogşajak ýaly bolup diline dişleri bilen gaýym gemirip dişläp alypdyr. Ýigit samrapdyr ‘Şu diliň sebäpli men şu günlere düşdim!’ (Bu wakanyň herhili görnüşleri bar.)

Bir oglanjygy kiçi bolansoň ejesi ýany bilen pagta otagyna alyp gidipdir. Ekini otap ýören ejesiniň elindäki oragy gören oglanjyk ‘maňa ber-de, maňa ber’ bolup ugrapdyr. Ejesi agysyna çydaman oragy beripdir. Oglanjyk orak bilen oýnap otyrka birdenem iki gözünden birine nädip dürtenini bilmäni galypdyr. Bir gözi akyp, agy içindäki çagasyna oragy beren ene müň puşman bolsa-da, oglanjyk bir gözünden mahrum bolupdyr. Oglan ulalypdyr, ýigit bolupdyr. Öýlenjek bolup gyz-juwanyň gözlegine çykypdyr. Emma kakan gapysy gyzyny bermekden ýüz öwüripdir. Ýigit aýlanyp ejesine gelip: ‘Eje, şol oragy näme üçin elimden almadyň?’ diýende ejesi ‘Seniň aglanyňa dözmedim,’ diýipdir. Ine şonda şol goç ýigit taryha girjek şu sözleri aýdypdyr: “Eje-jan! Bir aglardym, bir goýardym. Indi bolsa men ömrüm ötýänçä aglamaly boldum-a!”.

(Emma, meniň gulagyma şoňa ýüregi awap bir daýza öz gyzyny beripdir diýip eşitdim. Ýöne şu wagt bize möhüm ýeri bu däl. Sebäbi mowzugyň daşynda.)

Telewideniýäniň Çagalarymyza Täsiri

Abdy Rahmanow

Nowruz 7, 2004. Bir hepde öň daşary ýurt kanallarynyň birinde 4 ýaşly bir çagajygyň gundakdaky öz jigisi pyçaklap öldürendigni we başga bir 10 ýaşly çagajygyňam banky talaň etjek bolandygy barada habar eşidenimde arkamdan iki damja sowuk der akdy.

Ýogsa-da çagajyklar näme beýle wagşata baş goşdularka? Jigisini öldüren çagajyk jigisine gabanyp etdimikä?

Bu soraglara jogaby ekspert psihologlardan alan jogaplary bilen habar dowam edýär.

Maşgala psihologlaryna aýtmagyna görä iň uly sebäp telewizor. Telewizordaky atyşmaly, esasanda günimizde meşhur bolan, hiçhili maksat-myrady bolmadyk, belli bir habary çagalaryň aklyna ornaşdyrmagy maksatlamaýan multiplikasiýa filmleri peýda boldy. Bu filmlerde lazer bilen atyşyp-uçuşup ýören aýylganç jandarlaryň sergilenişi, dogryny-ýalňyşy aňşamaýan çagalar bir oýun hökmünde group, durmuşda-da edilen halatynda bir gudrat bilen gahrymanyň halas boljagyny, ýa-da hiçkime hiçhili zyýan ýetmejekdigini, hiçkimiň ölmejekdigini pikredýärler. Şol sebäpli çaganyň aňyna ýigrenmegii, urşmagy dälde, söýgini, mähirliligi siňdirmeli.

Beýle bir ýagdaý hem bolsa, işleri bilen başagaý ene-atalar çagalaryna kän wagt aýyrmansoň, çaga özüne üns çekjek bolup dürli adatdan daşary, köplenç howply işlere baş goşup başlaýar. Ene-atalara aňsat bolmasa-da çagalaryny ýatdan çykarmaly däldir. Käte-käte hepdäň soňlarynda olar bilen güýmenip oýnamaly, 3-4 günlik jogap bolsa maşgala bilen daşaryny gezmeläp gaýtmaly. Maşynyň bar bolsa gowy, emma maşynyň ýoklugy muňa bahana däl. Men kiçikäm iki jigim bilen ejem, kakam bolup 6-7 km ýol piýada ýöräp gezip gaýdardyk. Bu maşgala içindäki aragatnaşyklary kämilleşdirer. Ýagdaýyňyz bolsa bir restoranjyga gidip nahar iýiň, ýagdaýyňyz ýok bolsa şäheriň iň görkli ýerlerini aýlanmaga gidiň. Eger gadymy ýadyrgärlikler bar bolsa şolary zyýarat edip bilersiňiz. Eger gidere hiç ýer ýok bolsa obaňyzyň suratçysyna baryp maşgala suradyna düşiň. Olam ýok bolsa, goňşy obadaky garyndaşlaryňyzy görmäne baryp gaýdyň. Ynanyň her maşgala şular ýaly bir çäre görmäne ýylda iň az 1-2 gezek pursady bolýar. Mysal hatyra güni ölenlerimizi ýatlap gabyrlaryny zyýarat etmek däbe öwrüldi. Gyşyň sowugyna garamazda uly-kiçi herkim gidýär. Gabyr zyýaratyna maşgala bolup gitmek ýerlikli bolarmyka diýip pikredýärin.

Telewideniýede başga mesele jady we fantaziýa filmleridir. Kiçi ýaşdaky çagalar filmlerde gören jady sahnalarynyň durmuşda-da bolup biljekdigine ynanýar. Amerikada “Superman”-iň sahnalarda goýberilişinden soň näçe çaga Superman eşigini satyn alyp özüniň Supermandigini hyýal etdi, hatda olaryňam näçesi uçaryn diýip köp-gatly binadan aşak bökdi we ýaşaýşyny ýitirdi. Hatda menem kiçikäm bir jady filminde jadywöý aýallaryň sübsäni iki eli bilen batly towlap uçuşyny görkezenlerinde, göni daşaryk ylgap ejemiň sübhesini alyp synap görenim ýadyma düşýär. Edil şol sebäpden Orsiýetde kinoteatrlarda we telewideniýede “Gerri Potter” filminiň görkezilmegi gadagan edildi.

Şu sebäplerden biziň telewideniýämiz uly işler düşýär. Daşary ýurt multiplikasiýa we çeper filmlerini saýlanlarynda örän iňňän dykgatly bolmalydyr. Galyberse-de biziň öz sapak-beriji, durmuşymyzda esasy ýer alýan ynsanlyk duýgylaryna ýüzleniji multfilmlerimizem az däl. Indi bolsa hasam köpelmeli, sebäbi bizin Altyn Asyr Şamçyramyz – Mukaddes Ruhnamamyz bar. Ruhnamadaky hekaýalary multiplikasiýalaşdyrmagyň wagty geldi, geçibem barýar.

Emma iş ýeke telewideniýä bagly däl. Ene-atalaram öz wezipelerini ýerine ýetirmelidir.

Altas News Agency & Information Center