Okamak Bölümi

Ýaýlym: Gurbansoltan 2, 2004

IŇLS DILINI ÖWRETMEKDE ONUŇ LEKSIKASYNY GIRIZMEGIŇ USULLARY

M. A. Waliýewa, O. A. Arabalyýewa

ATNIWL

 

 

Dili bilmek üçin onuň leksikasyny öwrenmek zerur bolup durýar. Leksikany özleşdirmekde esasy kynçylyklaryň biri-de leksiki birlikleriň manysynyň we formasynyň özara gatnaşygydyr. Ol kynçylyklar leksikanyň kontekstde we sintaktik strukturalarda

semantirlenmegi arkaly ýok edilýär. Predmetleri aňladýan sözleri dil öwrenýäniň ene diline terjime etmek onçakly amatly usul däldir, şonuň üçin hem ol sözleri surat, hereket, sözlemler arkaly dil öwrenýänleriň aňyna ýetirmek möhümdir.

 

Mysal üçin: dil öwrenýänleriň başlangyç döwründe olara iňlis diliniň ýönekeý leksikalaryny öwretmek üçin konkret predmetleriň şekili bolan tablisalary ulanyp bolar. Şoňa görä-de öwrenilýän sözi terjime etmän onuň manysyny surat arkaly olaryň aňyna ýetirmek

ähmiýetlidir. Şeýle-de ol sözleriň ýazylyş nusgasyny bolsa tagtada görkezmek bolar. Bu ýerde dil öwrenýänler şol sözüň manysyny eşidýärler we onuň şekilini we ýazylyş nusgasyny görýärler.

 

Şu ýerde sözleri many taýdan özleşdirmek kynçylygy suratlaryň kömegi bilen aýrylýar. Indi dil öwrenýänleriň öňünde başga bir çylşyrymly wezipe durýar: ol hem düýbünden nätanyş dilde nätanyş sözleri aýdyp bilmegi başarmakdan ybaratdyr. Munuň üçin mugallym her bir sözi köpçülükleýin okamagy teklip edýär. Şu ýerde mugallym dil öwrenýänleriň sözleri gowy özleşdirmeklerini, dogry aýtmaklaryny gazanmalydyr. Muny barlamak üçin bolsa mugallym ilki bilen dil öwrenýänleriň özlerine aýtdyrmaly we her bir sözüň arasyna salym salmagy tabşyrmaly we şol goýlan wagtda (salymda), eger olar ýalňyş aýtsalar, mugallym gaýtalap berýär, eger dogry aýytsalar, olary tassyklaýjy hökmünde ümsümligi bozmaýar. Ýöne öwrenilýän sözleri dogry ulanmak üçin bu iş bilen çäklenmek ýeterlikli däldir, olary hökmany suratda sözlemde getirmek möhümdir.

 

Meselem: Sözleýiş nusgalary .Eýe /çalyşma/ + habar /baglaýjy işlik + at. boýunça sözlem düzmek bolar.

 

Ýagny:

 

Predmeti takyklamak üçin sözlem:

This is a table

This is a flag

This is a bag

 

Predmetiň hiline degişli sözlem:

This is a good table

This is a good flag

This is a good bag

 

Predmetiň reňkine degişli sözlem:

This is a white table

This is a green flag

This is a red bag

 

Predmetiň göwrümine degişli sözlem:

This is a big table

This is a big flag

This is a big bag

 

Predmetiň kime degişlidigini aňladýan sözlem:

This is my table

This is my flag

This is my bag

 

Sözlem nusgalarynyň başga-da birnäçe görnüşlerini ulanyp bolýar.

 

Meselem: This is a bag, I see a red bag. I take this bag. This is my bag, I like a red bag.

 

Elbetde, käbir sözleri terjime etmeli bolýar, sebäbi olaryň şekilini, manysyny bermek mümkin däl. Emma ýokardaky ýaly köp sözleri terjimesiz öwretmek dil öwrenýänleri ol sözleriň manysy barada pikirlenmäge alyp barýar.

 

Mundan başgada iňlis dilini öwretmekde onuň leksikasyny girizmegiň ýene bir usuly hökmünde sözleri sözlemleriň içindäki manysy, ýagny kontekst boýunça öwrenmek bolar. Bu usul esasan dil öwrenýänleriň başlangyç döwründe däl-de, orta etabynda ulanylsa has netije berýär.

 

Mugallym sapak wagty täze tekst girizýär. Dil öwrenýänleriň we mugllymyň elinde täze tekst bar. Mugallym dil öwrenýänlere, eger tekst (makala, hekaýa) uzak bolsa, başdaky kiçiräk bölegini, eger gysga bolsa onda tutuşlygyna 5-7 minudyň içinde sessis okuw usulyny ulanyp, içlerinden okamagy we şol bir wagtda onuň manysyny aňlaryna ýetirmeklerini hemde bilmeýän sözleriniň aşagyny gara galam bilen çyzmaklaryny tabşyrýar. Mugallym şeýle usul ulanmak bilen dil öwrenýänleriň pikirlenmeklerini we nätanyş leksikany (özlerine belli bolmadyk sözleri) saýlamaklaryna mümkinçilik berýär. Bu iş ýerine ýetirilýän döwründe mugallym dil öwrenýänleriň sözlük ulanmazlyklary we biri-birine päsgel bermezlikleri üçin olara gözegçilik edýär.

 

Tabşyryk ýerine ýetirleninden soň mugallym dil öwrenýänlere iki-ikiden jübüt bolup gezekli-gezegine tagta geçip tekstde özlerine nätanyş bolan leksikalary ýazmagy tabşyrýar, ýone soňraky jübütleriň özlerine nätanyş leksikalary (sözleri) gaýtalap ýazmazlyklary üçin tagtadaky ilki ýazylan sözlere üns bermeklerini tabşyrmaly. Bu iş hem tamamlanandan soň mugallym dil öwrenýänler bilen tekste girişýär. Mugallym birinji sözlemi okaýar we tagtada ýazylan nätanyş sözüň, olara öňden belli bolan sözlemdäki beýleki sözleriň manysy bilen baglanyşykly (kontekste görä) manysyny ýüze çykarýar. Mysal üçin tekstden şu sözlemi alyp göreliň. Ýagny: .I am a fat man and destroyer of my figure were the sweetest biscuits. Bu sözlemde dil öwrenýänlere .destroyer. sözünden başga sözler tanyş we olar bu sözüň manysyny sözlemdäki beýleki sözleriň manysyna (kontekste) görä aňlaryna aýlaýarlar. Mugallym dil öwrenýänlerden onuň manysyny başga bir oňa manydaş sözler bilen çalşyp aýytmaklaryny soraýar we olara goşulyp gerek bolsa hereket bilen nätanyş sözleriň ýerine manydaş sözleri goýup, eger dil öwrenýänleriň bir-ikisi ol sözleriň sinonimini (manydaş

sözüni) bilýän bolsa, olaryň aýtmagy ýa-da nätanyş sözleriň kontekstdäky manysyna görä iňlis dilinde düşündiriş bermek arkaly dil öwrenýänlerin bellik edýän depderlerine ýazdyrýar.

 

Munuň netijesinde iňlis dilini öwrenýänlere onuň leksikasyny giňişleýin ýetirip bolýar we hatda onuň manydaş sözüni (sinonimini) hem öwretmek başardýar. Bu usul netijesinde dil öwrenýänleriň işlerinde üç tarapdan bolan ukyba ýol açýarys. Olar: pikirlenmäge, söz öwrenmäge, öwrenilen sözleri ulanmaga bolan ukyplardyr.

 

Dil öwrenýänleriň şol kontekste görä öwrenen nätanyş sözlerini özleşdirişlerini barlamak üçin bolsa .Sözleri perefraza (manydaş sözüni berip üýtget) et. diýen ýumuşly gönükme tabşyryp bilner. Dil öwrenýänler bolsa şol gönükmä görä sözlemdäki nätanyş diýlip öwrenilen sözleriň deregine sözlemleriň içinde olara manydaş goýlan sözleri nätanyş leksika bilen çalyşmalydyrlar. Şeýlelik-de, mugallym olaryň işiniň netijesini barlap biler.

 

Mugallym täze sözüň manysyny beýan edeninde, onuň içki we daşky aýratynlygyndan, anyklygyndan peýdalanýar. Ol täze sözi sözlem nusgasynda berip, onuň gapdalyndan surat, predmet ýa-da gerekli ýerinde hereket bilen görkezýär. Täze öwrenilýän söze degişli sorag berýär. Netijede, täze söz dil öwrenýänleriň aňyna ýeke-täk ýalňyz söz hökmünde ýetmän, ony iş ýüzünde ulanmak üçin taýyn görnüşinde, sözleýişde ornaşýar. Munuň üçin mugallym tablisalary ulanýar. Eger tablisada ýazylan ýazgy ýa-da çekilen surat azapsyz göze agram salman okamak we görmek mümkinçiligini döredýän bolsa, grafiki ýerine ýetirilişi estetiki duýgyny oýadyp, dil öwrenýänlerde çeperçilik islegi döredip, ösdürýän bolsa, onda bu esbap ergonomiki, estetiki hem-de gigeniki talaplary berjaý edýär diýip bileris.

 

Şeýle ýasalan görkezme esbaplary dil öwrenýänleriň bilimleriniň we başarnyklarynyň çuňňur, doly bolmagyna ýardam edýär, olaryň işe ukyplylygyny gowulandyrýar, täze materialy düşündirmage sarp edilýän wagtdan tygşytly peýdalanmaga mümkinçilik berýär.

Mugallym täze materialy düşündireninde, ýazylan sözlerden we sözlemlerden, kitapda berlen gönükmeler bilen çäklenmän klasdaky predmetlerden peýdalansa has ähmiýetli bolar. Mysal üçin, mugallym dil öwrenýänlerden partanyň üstünde birmeňzeş predmetlerden

birnäçesini goýmaklaryny haýyş edýär. Eger-de agzalýan predmetler ýok bolsa, onda olaryň şekilinden peýdalanmak maslahat berilýär. Soň mugallym Take a .... sözlem nusgasyna görä tabşyryk berýär:

 

Take a pen!

Take a book!

Take a pensil!

Take an apple!

Take a pen and a pencil!

Take a book and an apple!

 

Dil öwrenýänleriň eşiden sözlerine dogry düşinendiklerini ýokary galdyryp görkezýän predmetleri boýunça anyklanylýar. Şondan soň, dil öwrenýänleriň özleri bir-birine ýumuş tabşyrýarlar.

 

Şeýle sözlem nusgasy özleşdirilenden soň, täze sözlem nusgalaryna geçmek amatlydyr:

I take a ...

Have you a ..

Yes, I have a ...

Mundan başga-da, .My family. atly surat boýunça dil öwrenýänleriň sözleýiş endiklerini, başarnyklaryny baýlaşdyrmak mümkin.

 

Bu suratda enäniň, atanyň, ejäniň, kakanyň iki gyzyň we iki oglanyň suratlary aýratynlykda, bütin maşgalanyň otagda jemlenen suraty şekillendirilendir.

 

Mugallym täze sözleriň manysyny beýan edeninde, olaryň içki we daşky aýdyňlygyndan, anyklygyndan peýdalanýar. Ol täze sözi sözlem nusgasynda berip, onuň gapdalyndan surat, predmet, ýa-da gerekli ýerinde hereket bilen görkezýär. Täze öwrenilýän söze degişli sorag  berýär. Netijede, täze söz dil öwrenýäniň aňyna ýeke-täk, ýalňyz söz hökmünde ýetmän, ony iş ýüzünde ulanmak üçin taýyn görnüşde, sözleýişde ornaşýar.

 

Indi mugallym bu tablisadan peýdalanyp, dil öwrenýänler bilen gürrüň geçirip biler. Mugallym dialog-gepleşige-de, monolog-sözleýişe-de üns bermelidir. Iki-ýeke nätanyş sözleri hem dilden girizip biler. Netijede, dil öwrenýänler aşakdaky ýaly gürrüň düzmegi başararlar.

 

My family

My name is Aman. I am ten. I am ten years old. I am a boy. I am a schoolboy. I am the fifth form pupil. I have a family. I have grandmother, grandfather, two sisters and a brother. It is my grandmother. Her name is Ene. She is retired. It is my grandfather. His name is Ata. He is retired. too. It is my mother. Her name is Jennet eje. She is a teacher. She is a teacher of Russian. She teaches at school. It is my father. His name is Oraz aga. He is a worker. He works at the factory. My parents have four children. They are Altyn, Tylla, Merdan and me. Atlyn and Tylla are my sisters. Altyn is a little girl. She is four years old. She has toys. She

plays with toys. Tylla is my sister too. Tylla is not a little girl. She is eight years old. She goes to school. She is the third form pupil. She has books. It is my brother. He is a little boy. His name is Merdan. He is six years old. He is in the first form. He is playing now. He has cars. The cars are white, red and yellow. He plays and likes his cars. I have many books. I have Russian, Turkmen and English books. I read many Russian and Turkmen books.

 

Şeýlelikde, dil öwrenýänleriň belli bir sözi dürli sözlem nusgalarynda birnäçe gezek gaýtalap, belli bir logiki yzygiderliligi saklap, sazlaşykly gürrüň düzmekleri, elbetde, olaryň diňe bir okaýyş däl, eýsem sözleýiş endiklerini we başarnyklaryny durnukly ýola goýmaga we indiki gerekli endikleriň we başarnyklaryň düýbüni tutmaga alyp barýar.

 

“Türkmenistanda iňlis dilini öwretmegiň usulyýeti we türkmen-türk tejribesi” sah. 81.
HTTU Neşriýaty

 

Öňki Ýazgylar

 

• 02.04.2004. Iňlis Dilini Öwretmekde Onuň Leksikasyny Girizmegiň Usullary
• 11.02.2004. Gözleg-agtaryş Ruhy
• 04.02.2000. Nädip Haker Bolmaly?

 

 

Copyright © 1999 - 2004, All Rights Reserved

Altas News Agency & Information Center