|
|||||||
|
|
|
|||||
|
|
|||||||
Ýaýlym Senesi: Nowruz 6, 2004
Ylýas
AMANGELDI
Dostlarym ruhnama hakynda ýazmagymy haýyş
etdiler. Dogrusy men onuň bir harpyny ýazmakdanam öz ruhy güýjümi ejiz
görýarin. Gurbannazar neresse: “Men nire, sen nire eziz Pyragy” diýerdi. Edil şonuň
ýaly men nire, Ruhnama nire? Men diňe öz ruhumyň namasyny ýazyp
bilerin. Oňa synanyşybam gördüm. Hakyna seredende hiç bir ýazanym
ruhumdan daşdaky zatlar däldiler. Olar sowetnama-da, münbernama-da,
partiýanama-da, wezipenama-da, şöhratnama-da, hatda pulnama-da däldiler. Şükür
edýärin, olar diňe meniň öýümiň, kakam pahyryň, garryja
ejemiň, dostlarymyň, halypamyň.. şeýle ýakynlarymyň
ruhlaryndan namalardy, müňde bir şükür edýärin.
Şükür etmek diýmek islendik zatdan hoşal,
razy bolup öz kanagatlanma duýgyňy aňlatmak eken. Ol biziň aňymyzda,
ýüregimizde bolup geçýar. Ony aňlatmagyň ýoly diňe bir şükür
edýärin diýip aýtmak däl eken. Öňünde goýlan nygmaty hoşallyk bilen
Öz ruhumyň namalaryndan, (“nama” sözi
bu ýerde has uly eşidilýär) iň dogrusy ýazgylarymdan tapanjalarymy
okap, tapmadyklarymy hakydamda agdaryşdyryp otyrkam geň ýagdaýyň
üstünden bardym. Olaryň hiç birinden nadyl bolmasamam, hersinde öz ýazylan
gününiň täsiri bar eken.
Şu günlerki başdan geçirýän
galkynyş döwrümizinem öz täsirini ýetirmeýän ýeri ýok bolsa gerek. Ol täsir
nähili täsir?
Men ýaňy ýerimden ören ýaly bolup
duryn.. Ýadawlyk ýok, eginlerinden basýan “kiçi ölüm” - ukudan nam-nyşan
ýok. Namaz okasym gelýärdi, okadym. Hemme zat gowulyk, sag-aman ördüm, beýnimi
iýip barýan aladam ýok. Şeýtan dürtgeläp: “Dogup gelýän günüň
Gyşdan ýerini sürüp taýýarlap, ýaz
tohumyny sepip, jokrama yssylarda idedip ýetişdiren hasylyny ýygnaýan
daýhanlaryň öndüren gallasy garaşsyzlyk we bitaraplyk ýaly uly ýeňişlerimiziň
biridir. Kakam pahyr demir kapasadaky gaplaňy mysal alyp: “Şu
janaweri indi dag-derelere goýberseň awuny alyp bilmän aç öler. Ölmez-ödi
iýjegi berlip duransoň garny hepbik ýaly, dyrnaklary ösüp gidipdir. Emma
gününiň şeýdip geçip durmasyna öwrenşipdir. Şeýle güne halk
bir düşmäwersin” diýerdi. Indi görüp otursam, ony bu pikirleri etmäge şol
döwrüň, sowet zamanasynyň ruhy mejbur
Ejemden ruhuma sinen söz: “Günä işi
etmäň, gözüňiz kör bolar”.
Günäniň gözüni kör edişi başgaça
eken. Günä edeni sebäpli garagy gapylanlaryň gözüne gara suwam inenok,
görejini ýorka-da örtenok. Iki gözem sagdyn, emma iň gerekli zady görmeýär.
Alarman söwdagäriň alýan harytlarynyň
kemlerini görmeýişi ýaly. Ýogsa... ýokary bilmiňem bar, terbiýäňem
bar, işiňem, wezipäňem, maşgalaňam bar... Emma günä işi
etmezlik üçin bu ýeterlik däl eken. Günäniň bardygyny, ony
Pygamberimiziň hadyslarynyň ýene
birinde günäniň aňyrsynda ynanmazçylyga, inkär etmege, şübhä
alyp barýan ýoda ýatýar diýen manydaky sözler bar. Imany berk adam kiçijik bir
günä iş etmekdenem saklanar. Çünki ol ýüregine garalykdan ýekeje nokadyňam
düşmegini islemeýär. Imany gowşak, Allaha bolan ynanjy yrgarak
adamlar: “Günä edenim bilen endamyma ýara düşüp baranok-la. Ýürek
diýdiler, gara nokat diýdiler, bularyň bary...” ýogsa ol bilýar, ol
sözleri Allahyň hut Resulynyň aýdandygyny... Şonda-da... Iman
yrgalygy nähili aýylganç!
Adamlaryň günä işlerden
saklanmagyny hemmelerden çuň islän pygamberimiz ýene bir hadysynda bir
günä işi etmän saklanana altmyş sogap iş edeniňki ýaly
sogap ýazylar diýibem aýdypdyr. Näme üçin günä işiň edilmezligine
haýyr iş etmekdenem has uly ähmiýet berildikä? Çünki günä hakykatdanam gözüňi
gapýar. Neşeden kä wagt bir gezek dadanym bilen neşekeş bolasym
ýok diýýänler köplenç gözleri gapylyp batgalyga nädip
çümenlerini bilmän galýarlar.
“Günäden gutulma ýok. Adam perişde däl.
Onsaň günäden gorkup ýaşajak bolsaň, arkaýyn çöregiňem iýip
boljak däl. Iň bärkisi, kelleaçyk ýa-da eliňe direnip çörek iýmegem
günä diýýärler. Gowusy...” Azajyk pikirleniň gowusymy?
Barja gurbatyňy haýyr-sogaba gidirip,
bolanja güýjüňi näçe agyram bolsa özüňi günä işden saklamaga
harçlap, ýene täzeden gurplanmak üçinem saçagyň başyna geçmegiň
aladasynda bolmak ilkinji orunda durýar. Biziň bolsa ikinji derejedäki
meseläni öňe çykaryp “gowusy günä-sogabyň pikiriňem etmäli-le”
diýesimiz gelip dur. Sebäbi şeýtan aňymyzdaky
derejeleri, orunlary bulaşdyryp bizi günä işlere itekläp dur...
Dogrudanam ynsan perişde däl. Emma ol
bizde öňi-soňy perişde bolmamyzsoň haramdan gaýtmalyň
diýen düşünjäni däl-de, perişde däldigimiz üçin günä etmekden
goranalyň diýen düşünjäni oýarsa dogry bolmazmy? Birinji düşünjäni
şeýtan bize salgy berýän bolsa, ikinji düşünje hakyky dury paýhasdan
gaýdýar.
Görüň ahyryn, “Altyn asyryň
bosagasynda, sen näme türkmenleriň dindar bolanyny isleýäňmi?”
diýen ters sorag böwrüme dürtülýär. Ýok, daýhan hakyky daýhan, işçi hakyky
işçi, ýolbaşçy hakyky ýolbaşçy, dindar hakyky dindar bolsun.
Ýöne olaryň hemmesine-de günä işlerden saklanmak, sogap işe dowtalap
bolmak mahsus bolsun. Men halkymdan şuny isleýärin.
Harama kowalaşmak, edardan alýanyň daşyndan
gyrp-çyrp etmek endigi gynansagam şol döwrüň özi ýaly arkamyzda,
geçilen etap ýaly yzymyzda galmady. Indi ol has çylşyrymly hem has uly
göwrümdäki bela öwrüldi. Käbir adamlaryň körlügi haram näçe ulalsa-da ony
görmez ýaly derejä ýetdi. Bu körlükden olar nädip saplanyp biler? Ilkinji
nobatda nasaglaryň nasaglandyklaryny boýun almaklary zerur. “Men kör däl” diýip
uçut gaýanyň gyrasyna barýan adama edip biljek kömegiň ýok. Emma “Men
nirä barýanymy göremok, maňa kömek ediň” diýen adamy elinden tutup
lukmanyň ýanyna eltse bolar.
Lukman kim? Olar diňe bir ynsanyň
däl, döwrüň keselini kesgitläp bilýän hakyky ýazyjy-şahyrlar, sungat
işgärleridir. Olar öz paýlaryna şeýle jogäpkärli işiň düşýändigine
düşünmeseler “dertli bendelere” sagalma ýok. Agy-garany ýaňy saýgaryp
ugran ogul-gyzlardan başlap, döwlet işinde işläp ýören kakalara, ejelere çenli hemmelere şol
lukmanlaryň kömegi gerek. Olaryň kömegi bilen görmeýänler görüp başlar,
görýänler has ýiti görerler. Edebiýatyň çöken ýerinde toý şagalaňam,
depiňe bat berýän estrada-da, dabaralary söýýän şygarparazlaram
halkyň ruhuny göterip bilmez. Çünki ruhuň göterilmegi üçin ýüregiň
sap, gözüň ýiti bolmagy gerek. Günä eden müýnli adamyň aňsat-aňsat
gadamy batly, ýöreýişi dürs bolmaýar.
Türkmen halky Gorkut atany ýazanda kagyzyň
ýa deriň bahasy, syýaň bahasy, iň esasysam eklenç üçin wagtyň
bahasy nähili gymmat bolandyr?! Ony köşgüň bol-eliň durmuşynda
ýaşan köşk şahyrynyň ýazmandygy belli zat. Emma hernäçe
gymmadam, kynam bolsa türkmen onuň ýazylmagynyň zerurdygyna düşünipdir.
Ol özüniň gözüniň gapylmazlygynyň aladasyny edipdir.
Ýa Magtymguly Pyragy, elinden dur dökülýän
zergär. Oňa goşga güýmenen bolup oturmagyň nämä geregi bolduka?
Ol halkyna “Sogap işe güýmenewer” diýmegi özüňe borç bilipdir. Çünki
ol döwrüniň lukmanydy. Halkyna günä işi etmezden ozal elini köze
goýup, dözüp bilseň kylgyl bu işi diýip aýtmalydy.. Iň bolmanda
Gurbannazar şahyr ýaly ýürejiginden syzdyryp:
“Säher turup syl ýüzüňe çagaňy,
Päkligiňde bolup bilseň şonça
bol”
diýip gygyrylmagy ähli döwürlerde-de
zerur, hatda altyn asyrda-da olaryň zerurlygy pese gaçmaz.
Açyk, medisina babatda sagdyn emma görmeýän
gözler diňe bir halal haram babatda däl, gaty köp gymmatlyklary görmekden
mahrumdyrlar. Olar günälere bogulyp ýatan sowetler döwrüne dolanmak isleýärler.
Olar laýa öwrenen gurçuklar mysalydyr. Olar edil kesel ýaýradyjy wiruslar ýaly
ömürlerine mahsus hereketleri bilen töweregi hem zäherleýärler.
Ýene-de halkynyň dadyna ýetişmeliler
lukmanlardyr - ýazyjylar, şahyrlar, kino, telewideniýe işgärleri,
heýkeltaraşlar, hudožniklerdir. Olaryň galamynyň ýitiligi şol
“wiruslaryň” güýjünden birjikde pes bolmaly däldir.
Görogly ýaly gerçek, mert ýigidiň
obrazyny döreden halk näme üçin öz gahrymanyna Bezirgen dostuny öldürdip,
Aysoltanyň - bir naçaryň öňünde günäkär edip, soň bolsa
özüne “Namart Görogly men boldum” diýdirdikä? Ussatlygyň hatyrasynamy? Ya
ol başarjaň ýazyjynyň ösen fantaziýasyny açyp görkezmegimi?
Ýa-da eser gyzykly bolsun, şol bir akymda bolmasyn diýlip edildimikä? Ýok.
Şeýle galamy ýiti halk olar ýaly ownuk maksatlara gulluk edip bilmez. Ol
öz döwrüniň “wiruslary” bilen göreşýär. Ol wirus badyhowalyk.
“Görogly” eposynyň “Bezirgen” şahasy badyhowalyk keseline garşy
halk aňynda geçirilen halas ediji, dermanly sanjymdyr. Görogly, çarygyna
bakýan Aýazhan, halal teňňeden bir teňňäni saýlan Mämmet
jan... bularyň bary badyhowalykdan daş, asuda, sylaşykly,
sadalygy bilen beýik, göwniaçyk, halalsöýen häzirki türkmen milletini kemala
getiren gudratlar dälmidir eýsem? Olar türkmeniň gözlerini ýitelden,
kalplaryny arassalan, aň-düşünjelerinde halallygy ösdüren lukmanlaryň
deňi-taýsyz dermanlarydyr...
Deň-duş, dostlarymdan biri: “Dynç
almagy başarmaýan, işlemegem başarýan däldir” diýdi. Biz nädip
dynç alýarys? Ol bize başardýarmy? Dynç almak, dünýä nygmatlarynyň
keýpini bilmek, olardan lezzet almak iň bir aňsat zat ýaly. Emma
ynsan ogly dynç wagty, keýpi-sapadaka köp babatda gowşaýar. Onda höwes
artýar, talap edijilik peselýär. Mysal üçin, toýda şadyýan wagtymyz,
höwesimiziňem artan wagty gözümizde ýitilik ýok, paýhasymyzda durulyk.
1960-70-nji ýyllarda türkmenleri hakyky türkmenliginden azaşdyrmagyň
ýoly hökmünde, ýaşlary ele almak üçin sowet propogandasy komsomol
toýlaryny döretdi. Şol wagta çenli toýam bolsa ýygşyrylyp, obaň
ýaramazyraklary diýlip hasap edilýänleriň içýän aragy hemmeleriň öňünde
açyk goýuldy. Tost aýtmak, şondan soň bolsa hemmeleriň içmegi
kada boldy. Toýa barjak bolsaň indi hokmän arak içip bilýän bolaýmalydyň.
Onsaň hatda ene-atalar ogullarynyň arak öwrenişlerine göz
ýummaly boldular. Mekdebi gutarmagyň toýy, harby gullugyna ugradyş
toýy diýen ýaly ýaşlary azdyrýan toýlar diş toýunyň, galpak
toýunyň ýerini doldurdylar. Stol bezäp, soň olaryň üstüne güjeňleýän
ýaly edilip goýlan nygmatlary çagalara aldyrmajak bolmak terbiýeçiligiň
köküne palta urýan dert boldy. Çagalarda biedepligi ösdürdi. Ýaşlarda
utanç-haýadan atlap geçmegi, ulularda bolsa şöhrata kowalaşmak, at
etmek, töwereginden kem galmazlyk ýaly dertleri döretdi. Ol toýlar edil şol
döwürlerdäki halk hojalygynyň gazananlarynyň sergisi ýaly, halk
ruhunyň göýdükliginiň gazananlarynyň sergisidi. Ol sergä
tomaşa edýänler üýşüp arak içmegi, bukulyp neşe çekmegi,
yrsaraşyp uruşmagy... gördüler öwrendiler. Ol halkyň agyr derdi.
Biz altyn asyra şu derdimiz bilen bararysmy? Kim bizi ondan halas eder?
Ýadyma düşyär, Gypjak obasynda birden
ölüm-yitim känelipdi. Gölegçiler öwliýäden çykmaýardylar diýen ýalydy. Ahyry
obaň ýaşulylary maslahat edip, bu belanyň düýp özeni toýlarda
aýdylýan bozuk aýdymlardan diýen karara
geldiler. Şondan soň ep-esli wagtlap Gypjakda toýlara şol döwrüň
ýaramaz aýdymçylary çagyrylman türkmen toýlary toýlanyp başlandy. Bu däp
goňşy obalara-da geçip ugrady. Şeýdip toýlarda bozuk aýdymlaryň
aýdylmagynyň öňi alynypdy. Häzirki günümiziň toýlary hakynda-da
ýaşulylarymyz belki degerli sözlerini aýdarlar. Toýlary halkyň öz
ruhuna ýakyn şekilde geçirilmegi, sowet döwründen saklanyp galan
düzgünleri toýlarymyzdan saplamagy başarmaga gaýrat tapmagymyz gerek. Günä
işlerden saklanmagyň sogap işi edeniňdäkiden altmyş
esse sogabynyň bardygyny ýene bir gezek ýatlalyň. Çünki günäden
saklanmak diýmek özüňi haýyr işe ukyply adama öwürmek diýmekdir. Dynç
alşymyzy günäden saplap bilsek iş edenimizde-de sogap işe erjel
ýapyşarys.
Ozallar men gözellik diýseler gök meýdan,
tokaýlar, çyrpynyp ýatan deňiz, ala garly dag, keýikler... umuman tebigat
göz öňümde janlanardy. Emma agasyny görenine begenjinden ýylgyryp gelýän
iniň salam berip
Bize Hudaý ýokdur diýip öwretmäge jan
edenler ösüş bir-biregi inkär etmekdedir, jedeldedir, gapma-garşylykdadyr
diýip öwretmäge hasam yhlas etdiler. Şeýdip olar iki doganyň
biri-birini inkär etmegini, ogulyň kakasynyň aýdanlary bilen ylalaşmazlygyny,
aýalyň adamsy bilen hukuklaryny deňeşdirip sylaşykdan
geçilmegini... başarsalar iki eliňem biri-birine jet bolmagyny
gazanmakçydylar. Şeýle ýagdaýda gybat ösýär, ýalan ýol alýar, akyla
sygmajak bikanunçylyklar uly ýaraga öwrülýär. Biri-birini inkär
On iki synan kuwwaty bir kellede ýerleşýän
beýnä tabynlygyndadyr. Bir beýnä gulak asýandyklary üçin iki el mydama sazlaşykly
iş eder, iki aýak adamy aklyňy haýran edýän ýadawsyz sazlaşyk
bilen ýöreder!
Dogry, dürli pikirler, dürli ugurlar,
dürli görüşler bar. Emma haýsy hem bolsa bir ugur saýlanmasa aýaklar ädilmez,
belli bir, ýeke-tak netijä gelinmese pikirler dagar, görüşler dürli
bolanda-da göz bir zatda saklanmalydyr. Çünki Alla bir, her döwletde
prezident bir, her maşgalada maşgalabaşy bir. Aňyrdan
gelýän iniňe: “Dur men
Allaha ýüzde-müň şükür edýärin, şü
ýazgylarym bilen şükür edýärin.
Copyright
© 1999 - 2004, All Rights Reserved
Altas
News Agency & Information Center